Rachunek zysków i strat — wariant porównawczy i kalkulacyjny

Rachunek zysków i strat jest częścią sprawozdania finansowego. Pokazuje przychody, koszty i wynik firmy za dany okres, nie zaś stan jej majątku.¹ W dalszej części wyjaśniamy wariant porównawczy i kalkulacyjny oraz sposób ujmowania przychodów i kosztów. Art. 45 ust. 2 ustawy o rachunkowości wymienia RZiS obok bilansu i informacji dodatkowej jako część sprawozdania finansowego².

Czym jest rachunek zysków i strat i co pokazuje?

Rachunek zysków i strat pokazuje, jak przychody i koszty firmy przekładają się na zysk albo stratę. Bilans odpowiada na inne pytanie: jakie składniki majątku ma firma i skąd pochodzi ich finansowanie. RZiS pozwala z kolei prześledzić, na którym etapie powstaje wynik. Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 9 rok obrotowy obejmuje co do zasady 12 kolejnych pełnych miesięcy kalendarzowych².

W RZiS osobno widać przychody netto ze sprzedaży i koszty działalności operacyjnej. Dalej wykazuje się pozostałe przychody i koszty operacyjne, a także przychody i koszty finansowe. Z tych pozycji wynikają wynik brutto i wynik netto. W układzie RZiS z załącznika nr 1 podatek dochodowy znajduje się między nimi².

Jakie przychody, koszty i wyniki finansowe przedstawia RZiS?

Rachunek zysków i strat prowadzi czytelnika przez kolejne etapy działalności firmy. Na każdym z nich uwzględnia inną grupę przychodów i kosztów. Cztery główne poziomy to wynik ze sprzedaży, z działalności operacyjnej, brutto oraz netto².

• Wynik ze sprzedaży powstaje po zestawieniu przychodów netto ze sprzedaży z kosztami przypisanymi do tej sprzedaży.
• Wynik z działalności operacyjnej uwzględnia wynik ze sprzedaży, pozostałe przychody operacyjne i pozostałe koszty operacyjne.³
• Wynik netto uwzględnia podatek dochodowy i pozostałe obowiązkowe korekty wyniku brutto; w bilansie stanowi część kapitału własnego.³

Sam końcowy zysk lub strata nie mówi jeszcze, skąd wziął się wynik. RZiS pozwala ustalić, na którym etapie działalności powstał. W wariancie porównawczym wynik netto poprzedzają trzy wyniki pośrednie: ze sprzedaży, z działalności operacyjnej i brutto².

Jak analizować rachunek zysków i strat w obu wariantach?

Analiza rachunku zysków i strat zaczyna się od porównania przychodów, kosztów i wyniku między okresami. Następny krok to ustalenie przyczyn zmian. RZiS ma 2 warianty prezentacji kosztów.¹ Wybrany układ wpływa na szczegółowość analizy, ale jej cel pozostaje ten sam: ustalenie wyniku firmy. Art. 47 ust. 1 wymaga danych za bieżący i poprzedni rok obrotowy, a ust. 2 przewiduje porównanie analogicznych okresów sprawozdawczych².

Jak ocenić rentowność i zmiany wyniku finansowego firmy?

Rachunek zysków i strat pomaga ocenić rentowność firmy. Wynik trzeba w tym celu odnieść do przychodów i prześledzić zmiany kosztów. Poniższe kroki porządkują taką analizę. Marżę zysku netto oblicza się, dzieląc wynik netto przez przychody ze sprzedaży i mnożąc otrzymaną wartość przez 100%⁴.

• Porównanie przychodów firmy za kolejne okresy pokazuje kierunek zmian sprzedaży.
• Porównanie kosztów firmy z przychodami pozwala ocenić, czy koszty rosną szybciej niż sprzedaż⁵.
• Prześledzenie wyniku firmy na kolejnych poziomach RZiS pomaga znaleźć źródło poprawy lub pogorszenia rentowności⁵.

Wynik finansowy netto przedsiębiorstw w 2024 roku wyniósł 223,5 mld zł.^3,6 To wielkość zbiorcza. Nie należy traktować jej jako punktu odniesienia dla rentowności pojedynczej firmy.

Czym różni się wariant porównawczy od kalkulacyjnego?

Wariant porównawczy RZiS grupuje koszty według rodzaju. Wariant kalkulacyjny dzieli je według funkcji: na koszty wytworzenia, sprzedaży i ogólnego zarządu.³ Wybór zależy od sposobu ewidencji kosztów zapisanego w polityce rachunkowości. Wariant kalkulacyjny osobno pokazuje koszt wytworzenia sprzedanych produktów, koszty sprzedaży oraz koszty ogólnego zarządu².

Tabela porównuje układ i ewidencję kosztów w obu wariantach oraz pokazuje, że „Zmiana stanu produktów” jest pozycją A.II tylko w wariancie porównawczym².

Ewidencja wyłącznie rodzajowa oznacza stosowanie wariantu porównawczego. Ewidencja funkcjonalna lub równoległa pozwala wybrać wariant kalkulacyjny.³ Pozycja „Zmiana stanu produktów” występuje tylko w wariancie porównawczym.³ W załączniku nr 1 do ustawy nosi oznaczenie A.II².

Od danych księgowych do RZiS – etapy sporządzania

Rachunek zysków i strat sporządza się na podstawie ksiąg rachunkowych. Przychody i koszty trzeba przy tym przypisać do okresu, którego dotyczą. Zasada memoriału wymaga ujęcia zdarzeń niezależnie od terminu zapłaty, a zasada współmierności wiąże koszty z odpowiadającymi im przychodami.³ Podstawę obu zasad stanowią art. 6 ust. 1 i 2 ustawy o rachunkowości².

• Dane z ksiąg rachunkowych należy uporządkować według przychodów i kosztów właściwego okresu.
• Wynik w RZiS należy przedstawić narastająco, aby pokazywał skumulowany efekt zdarzeń gospodarczych.¹
• Klasyfikacja pozycji wymaga sprawdzenia przypisania przychodów i kosztów, różnic kursowych, zdarzeń jednorazowych oraz zgodności z bilansem. Błędy w tych obszarach mogą zniekształcić wynik.¹
• Informacja dodatkowa powinna opisywać zasady ustalania wyniku oraz strukturę przychodów i kosztów. Przy wariancie kalkulacyjnym należy uwzględnić w niej także dane o kosztach rodzajowych.³

Gotowy RZiS powinien wynikać z ksiąg i obejmować właściwy okres. Trzeba też sprawdzić jego spójność z bilansem. Wynik netto z RZiS powinien odpowiadać pozycji A.VI „Zysk (strata) netto” w pasywach bilansu; oznaczenie A.VIII jest błędne².

Kto musi sporządzić rachunek zysków i strat?

Rachunek zysków i strat sporządzają jednostki zobowiązane do prowadzenia ksiąg rachunkowych, czyli pełnej księgowości.³ Dotyczy to między innymi spółek prawa handlowego oraz fundacji i stowarzyszeń prowadzących takie księgi. Za prawidłowe sporządzenie RZiS odpowiada kierownik jednostki; przy wieloosobowym zarządzie odpowiedzialność ponoszą wszyscy jego członkowie.³ Art. 2 ust. 1 pkt 2 obejmuje wskazane osoby i spółki, gdy przychody netto ze sprzedaży towarów i produktów za poprzedni rok osiągnęły równowartość 2 500 000 euro².

Jednostki mikro i małe mogą sporządzać uproszczony RZiS z mniejszą liczbą pozycji. Uproszczenie nie zwalnia ich z rzetelnego przedstawienia wyniku finansowego.¹

Próg przychodów netto 2 500 000 euro za poprzedni rok odnosi się do obowiązku prowadzenia ksiąg rachunkowych przez wymienione osoby fizyczne i spółki.³ Ten obowiązek trzeba odróżnić od możliwości stosowania uproszczonego RZiS. W 2024 roku RZiS regularnie sporządzało w Polsce ponad 17 000 przedsiębiorstw.^2,3

Ręcznie czy w programie księgowym – sposoby przygotowania RZiS

Rachunek zysków i strat można przygotować ręcznie, w arkuszu kalkulacyjnym albo w programie księgowym. Wybór zależy od sposobu prowadzenia ksiąg i liczby zapisów. Znaczenie ma też zakres kontroli potrzebnej przed sporządzeniem sprawozdania. Niezależnie od metody obliczeń art. 45 ust. 1f wymaga sporządzenia sprawozdania finansowego w postaci elektronicznej².

Tabela zestawia źródło obliczeń i zakres kontroli dla każdego sposobu przygotowania RZiS; dane należy porównać z zestawieniem obrotów i sald sporządzanym zgodnie z art. 18 ust. 1 nie rzadziej niż na koniec miesiąca².

Dane w tabeli: 7

Duże przedsiębiorstwo sporządza RZiS typowo przez 2–4 tygodnie.³ Firma prowadząca księgi w programie może wykorzystać zapisane w nim dane. Nadal musi jednak skontrolować wynik. Przy pracy ręcznej lub w arkuszu kontrola obejmuje również kwoty przeniesione z ksiąg.

Najczęściej zadawane pytania

Czy próg przychodów decyduje o prawie do uproszczonego RZiS?

Nie. Próg dotyczy obowiązku prowadzenia ksiąg rachunkowych przez wskazane osoby i spółki, a uproszczony RZiS jest odrębnym rozwiązaniem.

Czy termin zapłaty decyduje o ujęciu przychodu lub kosztu?

Nie. Zasada memoriału wymaga ujęcia zdarzenia w okresie, którego dotyczy, niezależnie od terminu zapłaty.

Jakie dane o kosztach trzeba ujawnić przy wariancie kalkulacyjnym?

Informacja dodatkowa powinna zawierać także dane o kosztach rodzajowych.

Z którą pozycją bilansu należy uzgodnić wynik netto z RZiS?

Powinien odpowiadać pozycji A.VI „Zysk (strata) netto” w pasywach bilansu.

Czy zbiorczy wynik finansowy przedsiębiorstw jest punktem odniesienia dla pojedynczej firmy?

Nie. To wielkość zbiorcza, dlatego nie należy używać jej do oceny rentowności konkretnej firmy.

Ceny i warunki sprawdzone u źródeł: październik 2026.